Stempelplan en stutten bij een draagmuurdoorbraak
Op het moment dat de eerste steen uit een draagmuur gaat, moet de vloer erboven al ergens anders op rusten. Die tijdelijke ondersteuning heet stempelen, en de tekening die vastlegt hoe dat gebeurt heet het stempelplan. Het is het onderdeel van een doorbraak dat het minst zichtbaar is en waar tegelijk het meeste mis kan gaan. Op deze pagina leest u wat er in zo'n plan hoort te staan, hoe wij het in de praktijk opbouwen en waarom een stempel op de verkeerde ondergrond gevaarlijker is dan geen stempel.
Wat een stempelplan is en wie het maakt
Een stempelplan is een tekening met toelichting waarop staat hoe de bestaande constructie tijdens het werk wordt ondersteund. Er staat op waar de jukken komen, hoeveel stempels er per juk staan, welke onderslagbalk daaronder ligt, hoeveel belasting elke stempel krijgt en waar die belasting uiteindelijk op landt. Vaak hoort er een tweede tekening bij voor de verdieping erboven, als daar ook moet worden meegestempeld.
Het plan wordt gemaakt door dezelfde constructeur die de ligger berekent. Dat is logisch, want hij heeft de belastingen al bepaald voor de definitieve situatie en kan dezelfde getallen gebruiken voor de tijdelijke fase. In eenvoudige situaties beperkt het zich tot een halve A4 met een principeschets; bij een brede doorbraak, een bovenwoning of een dragende muur die twee verdiepingen doorloopt is het een volwaardige tekening. Meer over dat rekenwerk leest u bij de constructieberekening.
Bij een vergunningplichtige doorbraak vraagt de gemeente het stempelplan regelmatig op als onderdeel van het uitvoeringsdossier, soms al bij de aanvraag en soms als voorwaarde bij de vergunning. Wij voegen het standaard toe, ook wanneer het niet expliciet wordt gevraagd. Wat er verder in zo'n dossier hoort, staat bij de vergunning voor het verwijderen van een draagmuur.
U zult merken dat lang niet elke offerte het stempelplan noemt. Dat is een bruikbaar signaal. Een aannemer die niet benoemt hoe hij de vloer tijdens het werk vasthoudt, heeft er meestal ook niet over nagedacht, en de post die dan ontbreekt duikt later op als meerwerk of als scheur. In onze prijsopbouw zit stempelen als aparte regel, tussen de €800 en €2.500 afhankelijk van de omvang; dat vindt u terug bij de kosten.
- ✓Positie en aantal jukken, stempels per juk en het type onderslagbalk
- ✓De belasting per stempel en de ondergrond waar die op afdraagt
- ✓De volgorde van opbouwen en het moment waarop ontstempeld mag worden
- ✓Eventueel doorstempelen naar de verdieping eronder of erboven
Stempels, jukken en onderslagbalken
Een bouwstempel is een telescopische stalen buis met een spindel waarmee u hem op lengte en op spanning zet. Wat u moet weten is dat het draagvermogen sterk afneemt naarmate de stempel verder is uitgeschoven. Een lichte stempel die kort staat kan twintig tot dertig kilonewton hebben, maar op drie meter uitgeschoven blijft daar soms nog maar tien tot twaalf van over. Bij hoge plafonds in vooroorlogse woningen, bijvoorbeeld de ruimere Philipswoningen in Strijp, gebruiken wij daarom zwaardere stempels met een capaciteit van veertig tot zestig kilonewton.
Twee stempels met een balk erop vormen een juk. Die onderslagbalk is het onderdeel dat de belasting van de vloer verzamelt en naar de stempels brengt, en hij ligt altijd haaks op de draagrichting van de vloer erboven. Wij gebruiken daarvoor een stalen ligger, een vierkante koker of een gelamineerde houten balk. Onder de balk komt een strook hardhout of multiplex, boven de balk zetten wij hem met wiggen strak tegen de vloer aan.
Bij een doorbraak staan er altijd twee jukken, een aan elke zijde van de muur, doorgaans op 300 tot 600 millimeter uit het muurvlak. Dichterbij zit u in de weg bij het hakken, verder weg vergroot u de vrije overspanning van de vloer en dus de kans op scheuren. De hart-op-hart-afstand tussen de stempels in een juk ligt in woningen tussen de 0,8 en 1,5 meter, afhankelijk van het vloertype.
Belangrijk om te begrijpen: u stempelt niet omhoog. De bedoeling is dat de ondersteuning de bestaande situatie precies overneemt, zonder de vloer op te vijzelen. Wie de spindels te ver aandraait, drukt de vloer omhoog en scheurt het plafond op de verdieping erboven open. Handvast plus een kwartslag is de vuistregel; verder gaan wij niet.
- ✓Draagvermogen van een stempel daalt fors bij grotere uitschuiflengte
- ✓Onderslagbalk altijd haaks op de draagrichting van de vloer
- ✓Jukken op 300 tot 600 mm aan weerszijden van de muur
- ✓Aandraaien tot contact, nooit opvijzelen
Waarop u stempelt en met welke tussenafstand
De vloer boven de muur bepaalt hoe de belasting wordt verzameld, en de vloer onder de stempels bepaalt of u die belasting kwijt kunt. Onderstaande afstanden zijn richtwaarden uit de praktijk; het stempelplan is leidend.
| Vloer boven de muur | Onderslagbalk | Stempelafstand hart op hart |
|---|---|---|
| Houten balklaag, haaks op de muur | Stalen ligger of gelamineerd hout over alle balken | 0,8 – 1,2 m |
| Kanaalplaatvloer | Stalen ligger over minimaal drie platen | 1,0 – 1,5 m |
| Breedplaatvloer met druklaag | Stalen ligger of dubbele koker | 1,0 – 1,5 m |
| Combinatievloer met betonliggers | Stalen ligger, elke ligger opgevangen | 0,8 – 1,2 m |
| Muur die twee bouwlagen doorloopt | Juk per verdieping, stempels in één lijn | doorstempelen, zie hieronder |
Richtwaarden voor een doorsnee woonsituatie. Bij een zware kap, een dakterras of een gestapelde woning rekent de constructeur de afstanden apart uit.
Waar de belasting uiteindelijk op landt
De stempel brengt de belasting naar beneden, en daar zit de fout die wij het vaakst zien: de onderkant staat op iets wat het niet kan hebben. Een zwevende dekvloer is daarvan het bekendste voorbeeld. Zo'n vloer ligt op een laag isolatie of geluidsdempende folie en heeft juist als doel om nergens vast contact te maken. Zet u daar een stempel met twintig kilonewton op, dan drukt de dekvloer in de isolatie, breekt hij in een cirkel rondom en zakt de ondersteuning enkele millimeters weg. De vloer erboven volgt en het plafond scheurt.
Bij een houten vloer geldt hetzelfde in een andere vorm. Vloerdelen en balken zijn berekend op een verdeelde woonbelasting van 1,75 kilonewton per vierkante meter, niet op een puntlast van twintig kilonewton op een vlakje van tien bij tien centimeter. Wilt u boven een houten vloer stempelen, dan moet u doorstempelen: onder die vloer komt opnieuw een juk dat de last overneemt en naar de laag daaronder brengt, tot u op iets uitkomt dat werkelijk draagt.
Wat werkelijk draagt is een gewapende betonvloer op zandbed, een constructievloer boven een kruipruimte mits binnen zijn capaciteit belast, of een poer die wij zelf in de kruipruimte plaatsen. In vooroorlogse woningen in Woensel-Zuid en Tongelre met een houten begane-grondvloer boven een kruipruimte is die laatste oplossing eerder regel dan uitzondering: wij halen een vloerdeel weg, storten of stellen een betonnen poer op de zandbodem en zetten de stempel daarop. Dat kost een halve dag extra en voorkomt alle discussie.
Onder elke stempel ligt bovendien een spreidplaat. Een stalen voetplaat van tien bij tien centimeter direct op een dekvloer geeft een drukspanning die de vloer niet aankan; met een plank of multiplexplaat van 400 bij 400 millimeter eronder verdeelt u dezelfde kracht over zestien keer zoveel oppervlak. Het is een goedkope maatregel die veel schade scheelt.
- ✓Nooit rechtstreeks op een zwevende dekvloer of een anhydrietvloer
- ✓Boven een houten vloer altijd doorstempelen naar de laag eronder
- ✓Spreidplaat van minimaal 400 bij 400 mm onder elke stempelvoet
- ✓In een kruipruimte een poer stellen als er geen constructievloer is
Van opbouw tot ontstempelen
Vrijmaken en controleren
De ruimte wordt leeggemaakt tot ruim buiten de jukken en de vloer wordt beschermd. Wij controleren of de ondergrond onder elke geplande stempelpositie is wat het stempelplan aanneemt. Blijkt er een zwevende dekvloer of een leidinggoot te liggen, dan verschuiven wij de positie in overleg voordat er iets staat.
Onderslagbalken stellen
De balken komen aan beide zijden van de muur, haaks op de draagrichting van de vloer erboven. Ze worden op lengte gelegd zodat alle vloerbalken of platen binnen de doorbraakzone worden meegenomen. Bij een houten balklaag betekent dat: geen enkele balk mag buiten de balk vallen.
Stempels plaatsen en aandraaien
De stempels gaan onder de balk met spreidplaten eronder, in het aantal en op de afstand die het plan aangeeft. Aandraaien gebeurt gelijkmatig van het midden naar buiten, tot contact plus een kwartslag. Daarna wordt de hele opstelling nagelopen op scheefstand; een stempel die meer dan een graad uit het lood staat verliest een fors deel van zijn capaciteit.
Doorstempelen waar nodig
Staat de vloer onder de stempels zelf niet op een draagkrachtige ondergrond, dan komt daar een tweede juk in exact dezelfde lijn. De stempels boven en onder moeten verticaal in elkaars verlengde staan, anders belast u de tussenliggende vloer alsnog op buiging in plaats van op druk.
Slopen en ligger plaatsen
Pas nu gaat de muur open. Wij hakken de sleuf uit, brengen de stalen ligger in en gieten de ruimte erboven vol met krimpvrije mortel. Tijdens dit hele traject blijft de ondersteuning onaangeroerd staan.
Uitharden en pas daarna ontstempelen
De krimpvrije mortel en een eventueel gestort oplegblok moeten op sterkte zijn voordat de stempels eruit mogen. Afhankelijk van het product en de temperatuur is dat een tot drie dagen, bij een gestort oplegblok in beton langer. Het ontstempelen zelf doen wij gecontroleerd: eerst een halve slag terug op alle stempels, dan pas verwijderen, zodat de belasting geleidelijk overgaat.
Wat er misgaat als er zelf gestempeld wordt
Wij worden een paar keer per jaar gebeld voor een doorbraak die al half open ligt. Dit zijn de vier situaties die daarbij het vaakst terugkomen.
Te weinig stempels, te ver uitgeschoven
Twee lichte stempels van de bouwmarkt onder een houten balkje, allebei bijna volledig uitgeschoven onder een plafond van 2,90 meter. Op papier haalt zo'n stempel dertig kilonewton, in die stand nog geen twaalf. De vloer zakt een paar millimeter en dat ziet u terug als een scheurlijn dwars door het stucwerk boven.
Onderslagbalk in de verkeerde richting
De balk ligt evenwijdig aan de vloerbalken in plaats van haaks erop, waardoor er maar één balk wordt gedragen en de rest los boven de opening hangt. Dit gaat verrassend lang goed en gaat dan in één keer mis, meestal op het moment dat de laatste steen onder de opening weggaat.
Gestempeld op een zwevende dekvloer
De stempelvoet drukt zich in de isolatielaag en de dekvloer breekt rondom uit. Het gekke is dat de stempel er dan nog steeds strak uitziet, terwijl hij feitelijk enkele millimeters is gezakt. Wij komen dit vooral tegen in woningen uit de jaren tachtig en negentig met een anhydrietvloer.
Te vroeg ontstempeld
De ligger ligt erin, het ziet er af, en de stempels gaan er dezelfde middag uit terwijl de krimpvrije mortel nog nauwelijks is aangetrokken. De ligger zakt tot hij echt contact maakt, en die vervorming is blijvend. Meer over de risico's van eigen beheer leest u bij zelf een draagmuur verwijderen.
Doorstempelen in bovenwoningen en appartementen
In een gestapelde woning is de vloer onder u het plafond van iemand anders. Zet u daar een stempel op, dan belast u een vloerveld dat niet van u is en dat bovendien in het midden van zijn overspanning het minst kan hebben. In dat geval moet er in de woning eronder ook worden gestempeld, in exact dezelfde verticale lijn, tot u bij een vloer komt die de last kan afdragen. Bij een doorbraak op de tweede verdieping betekent dat soms drie lagen jukken onder elkaar.
Dat vraagt praktisch nogal wat. U heeft toestemming en toegang nodig van de bewoners eronder, en de vereniging van eigenaars moet ervan weten. In de meeste splitsingsaktes is een constructieve wijziging sowieso vergunningplichtig binnen de VvE, en het doorstempelen maakt daar deel van uit. Wij zetten dat vooraf op papier, inclusief de periode dat de stempels blijven staan. De volledige gang van zaken staat bij een draagmuur in een appartement.
Ook in een grondgebonden woning kan doorstempelen nodig zijn. Haalt u de muur op de begane grond weg terwijl diezelfde muur op de verdieping doorloopt, dan draagt u niet één maar twee vloervelden plus het metselwerk ertussen. Wij zetten dan een juk op de verdieping mee, zodat de bovenliggende muur tijdens het hakken niet aan zijn eigen samenhang hangt. In oudere woningen met kalkmortel is dat geen overbodige voorzichtigheid.
Bij naoorlogse rijwoningen in Woensel en Gestel met een dragende middenmuur over twee lagen is dit de standaardaanpak. In woningen met kanaalplaatvloeren, zoals veel nieuwbouw in Meerhoven, Veldhoven en Nuenen, is het vaak juist eenvoudiger: de begane-grondvloer is daar een gewapende constructievloer die de stempels zonder meer kan hebben.
- ✓Stempels boven elkaar moeten verticaal in één lijn staan
- ✓In een gestapelde woning altijd afstemmen met bewoners en VvE
- ✓Muur die twee lagen doorloopt: ook op de verdieping mee stempelen
- ✓Bij kanaalplaat- en breedplaatvloeren is de onderliggende vloer meestal wel geschikt
Controle en veiligheid tijdens de klus
Een stempelopstelling is geen ding dat u een keer neerzet en verder vergeet. Trillingen van het hakken, temperatuurwisselingen en het zetten van het hout zorgen ervoor dat spindels loskomen. Wij lopen de opstelling daarom aan het begin van elke werkdag na en nogmaals na de sloopfase: staat elke stempel nog in het lood, zit er nog spanning op, ligt de spreidplaat nog vlak. Dat kost tien minuten en het is de goedkoopste verzekering op de bouwplaats.
Daarnaast houden wij de omgeving in de gaten. Nieuwe haarscheuren boven deuropeningen, een deur die op de verdieping ineens klemt of stucwerk dat op één plek loslaat zijn signalen dat er iets beweegt. Als dat gebeurt gaat het werk stil en wordt er eerst gemeten. In woningen met een schoorsteenkanaal in de doorbraakmuur letten wij daar extra op, want zo'n kanaal maakt het metselwerk plaatselijk een stuk slapper.
Tot slot de praktische kant. Stempels staan altijd in de looproute, dus wij zetten ze af en markeren ze. De ruimte blijft tijdens het werk gesloten met folieschotten en een ritssluis, en de vloer wordt afgedekt. Wilt u weten hoe wij een klus van opname tot oplevering aanpakken, kijk dan bij onze werkwijze, of vraag direct een offerte aan.
- ✓Dagelijkse controle op scheefstand, spanning en spreidplaten
- ✓Werk stilleggen bij nieuwe scheuren of klemmende deuren
- ✓Extra aandacht bij een schoorsteenkanaal in de doorbraakmuur
- ✓Twijfelt u of uw muur draagt? Zie draagmuur herkennen
Vragen over uitvoering
Wie maakt het stempelplan en zit dat in de prijs?
Hoeveel stempels heb ik nodig voor een doorbraak van drie meter?
Mag ik op mijn zwevende dekvloer stempelen?
Wanneer mogen de stempels eruit?
Wat betekent doorstempelen precies?
Kan ik zelf stempels huren en het werk voorbereiden?
Wat gebeurt er als er te weinig is gestempeld?
Benieuwd wat het bij u kost?
Wij komen gratis langs in Eindhoven en omgeving, bepalen of de muur dragend is en geven u daarna één vaste prijs voor het complete traject.